Giữa vùng đất Đông Nam Bộ đầy nắng gió, nơi những cánh đồng trải dài và dòng sông Vàm Cỏ Đông hiền hòa uốn lượn, có một công trình kiến trúc cổ lặng lẽ tồn tại suốt hơn một thiên niên kỷ. Đó là tháp cổ Bình Thạnh – một di tích đặc biệt không chỉ của riêng Tây Ninh mà còn của cả nền văn hóa Óc Eo từng phát triển rực rỡ ở Nam Bộ.
Dấu tích cổ xưa giữa vùng đất mới
Tháp cổ Bình Thạnh (thuộc địa bàn xã Phước Chỉ, tỉnh Tây Ninh) nằm bên hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông, trên một khu đất cao ráo, bằng phẳng, được bao bọc bởi những hàng cây xanh rợp bóng.
Không gian nơi đây mang đến cảm giác tách biệt với nhịp sống hiện đại. Tiếng gió thổi qua tán lá, ánh nắng len lỏi qua từng kẽ cây, cùng vẻ trầm mặc của ngôi tháp cổ tạo nên một khung cảnh vừa nên thơ, vừa huyền bí. Chính sự yên tĩnh và cổ kính ấy khiến bất cứ ai đặt chân đến cũng không khỏi cảm nhận được chiều sâu lịch sử đang hiện hữu.
Tháp cổ Bình Thạnh được phát hiện từ cuối thế kỷ XIX, cùng thời điểm với tháp Chóp Mạt, qua các tài liệu khảo cổ của Hội Nghiên cứu Đông Dương. Đây là một trong những phát hiện quan trọng, góp phần làm sáng tỏ sự tồn tại của hệ thống kiến trúc tôn giáo cổ ở khu vực Nam Bộ.
Các nhà nghiên cứu xác định công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII–IX, thuộc giai đoạn hậu kỳ của văn hóa Óc Eo. Điều này cho thấy, vùng đất Tây Ninh ngày nay từng là một phần của không gian văn hóa – kinh tế rộng lớn, nơi giao lưu giữa nhiều nền văn minh cổ.
Kiến trúc độc đáo và kỹ thuật xây dựng bí ẩn
Ban đầu, quần thể tháp Bình Thạnh gồm ba tháp chính. Tuy nhiên, theo thời gian và những biến động của lịch sử, hiện chỉ còn lại một tháp giữ được gần như nguyên vẹn hình dáng ban đầu. Hai tháp còn lại chỉ còn là dấu tích mờ nhạt trên nền đất.
Ngôi tháp chính cao khoảng 10m, được xây dựng trên nền hình vuông, mỗi cạnh dài 5m, quay đúng theo bốn hướng Đông – Tây – Nam – Bắc. Cách bố trí này không chỉ thể hiện tư duy kiến trúc chặt chẽ mà còn phản ánh yếu tố tâm linh, tín ngưỡng của cư dân cổ.
Cửa chính của tháp quay về hướng Đông – hướng của mặt trời mọc, biểu tượng của sự sống và khởi đầu. Phần cửa được thiết kế nhô ra khỏi thân tháp, tạo nên điểm nhấn nổi bật. Khung cửa bằng đá được chế tác công phu, với các phiến đá lớn được đẽo gọt, mài nhẵn, lắp ghép chắc chắn.
Phía trên cửa chính là một phiến đá hình chữ nhật lớn, chạm khắc hoa văn hoa cúc cách điệu tinh xảo. Hai bên vách cửa cũng được trang trí bằng các mảng phù điêu nổi, thể hiện hình ảnh thần linh và các yếu tố tự nhiên. Những đường nét chạm khắc mềm mại nhưng dứt khoát cho thấy trình độ điêu khắc điêu luyện của người xưa.
Ba mặt còn lại của tháp là các cửa giả, cũng được đắp nổi hoa văn tinh tế. Các mô típ trang trí được lặp lại và thu nhỏ dần lên phía đỉnh, tạo nên một tổng thể kiến trúc hài hòa, cân đối và có chiều sâu thị giác.
Điểm đặc biệt nhất của tháp cổ Bình Thạnh nằm ở kỹ thuật xây dựng. Toàn bộ công trình được tạo nên từ những viên gạch nung xếp chồng lên nhau một cách khít khao, hoàn toàn không sử dụng bất kỳ chất kết dính nào. Dù đã trải qua hơn một ngàn năm, các mạch gạch vẫn bền chặt, gần như không bị xô lệch.
Cho đến nay, phương pháp xây dựng này vẫn là một bí ẩn lớn đối với giới khoa học. Nhiều nhà khảo cổ đã cố gắng tìm hiểu, phục dựng nhưng vẫn chưa thể giải mã hoàn toàn kỹ thuật đặc biệt này. Điều đó càng làm tăng thêm giá trị và sự độc đáo của công trình.
Giá trị văn hóa – lịch sử sâu sắc
Không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, tháp Bình Thạnh còn là “kho tư liệu sống” phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và trình độ nghệ thuật của cư dân Óc Eo xưa.
Các hoa văn, phù điêu trên tháp thể hiện hình ảnh thần linh, chim muông, hoa lá,… với tính biểu tượng cao. Những hình ảnh này không chỉ mang tính trang trí mà còn chứa đựng ý nghĩa tâm linh, gắn liền với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Sự kết hợp giữa kiến trúc và điêu khắc tạo nên một tổng thể nghệ thuật hoàn chỉnh, thể hiện tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật tinh xảo. Qua đó, có thể thấy được sự phát triển đạt đến trình độ cao của nền văn hóa Óc Eo trong giai đoạn lịch sử này.
Với những giá trị đặc biệt đó, năm 1993, tháp cổ Bình Thạnh được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với một di sản quý báu, cũng là cơ sở để các cơ quan chức năng triển khai công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích.
Trong những năm qua, nhiều đợt trùng tu, tôn tạo được thực hiện nhằm giữ gìn nguyên trạng công trình. Đặc biệt, việc trùng tu vào cuối những năm 1990 đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ tháp khỏi nguy cơ xuống cấp.
Điểm đến của hiện tại, ký ức của quá khứ
Ngày nay, tháp cổ Bình Thạnh không chỉ là đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học mà còn trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài tỉnh.
Du khách đến đây không chỉ để chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc cổ độc đáo, mà còn để tìm về với những giá trị lịch sử sâu xa. Giữa không gian tĩnh lặng, mỗi viên gạch, mỗi hoa văn như kể lại câu chuyện của một thời kỳ đã xa, nhưng chưa bao giờ bị lãng quên.
Sự hiện diện của tháp cổ Bình Thạnh giữa lòng Tây Ninh hôm nay là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa. Nó không chỉ góp phần làm phong phú thêm bản đồ du lịch của địa phương, mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về cội nguồn và bản sắc văn hóa dân tộc.
Trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, việc bảo tồn những di tích như tháp cổ Bình Thạnh càng trở nên cấp thiết. Đó không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng, mà còn là nghĩa vụ chung của toàn xã hội trong việc gìn giữ những giá trị vô giá mà cha ông đã để lại.
Hơn một ngàn năm trôi qua, tháp cổ Bình Thạnh vẫn đứng đó – lặng lẽ, bền bỉ, như một chứng nhân của lịch sử. Và cũng chính từ sự lặng lẽ ấy, một câu chuyện lớn về văn hóa, con người và thời gian vẫn đang được kể lại, cho hôm nay và cho cả mai sau./.
14:53 | 22/03/2026
