Thảm họa cháy ITC năm 2002 và hành trình khu “đất vàng” trở thành công viên sau hơn hai thập kỷ
Sau hơn 20 năm bị quây kín giữa trung tâm TP.HCM, khu đất từng là Trung tâm Thương mại Quốc tế ITC đang mang một diện mạo hoàn toàn khác. Từ đầu năm 2026, khu đất nằm trong tứ giác Lê Thánh Tôn, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Nguyễn Trung Trực và Lê Lợi được chỉnh trang thành công viên, vườn hoa tạm thời, mở cửa phục vụ người dân trong dịp Tết Bính Ngọ.
Đằng sau không gian xanh mới ấy là ký ức về một trong những thảm họa hỏa hoạn nghiêm trọng nhất từng xảy ra tại Việt Nam trong thời bình.
Buổi trưa định mệnh giữa trung tâm Sài Gòn
Khoảng hơn 13 giờ ngày 29/10/2002, ngọn lửa bất ngờ bùng phát tại vũ trường Blue, nằm bên trong tòa nhà ITC ở số 95–101 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Bến Thành, Quận 1 khi đó.
ITC là một tổ hợp thương mại và văn phòng cao sáu tầng, có tổng diện tích khoảng 6.500 m². Công trình vốn là Thương xá Tam Đa, sau đó được cải tạo thành Trung tâm Thương mại Quốc tế. Trước thời điểm xảy ra hỏa hoạn, bên trong tòa nhà có 59 văn phòng cho thuê, 172 cửa hàng kinh doanh vàng bạc, đá quý, cùng nhà hàng, khu giải trí và vũ trường Blue.
Hôm đó, vũ trường Blue đang được sửa chữa. Nhóm công nhân thực hiện việc hàn khung kim loại trên trần nhưng không che chắn đầy đủ. Những tia lửa hàn rơi xuống lớp mút xốp dùng để cách âm, khiến vật liệu này bắt lửa.
Ban đầu, ngọn lửa được cho là không quá lớn. Một số người tại hiện trường tìm cách dập lửa nhưng không thành công. Chỉ trong thời gian ngắn, lửa bén vào lớp mút xốp, vật liệu trang trí và hệ thống trần, sau đó lan nhanh qua các khu vực khác của tòa nhà. Quá trình cháy tạo ra lượng lớn khói đen và khí độc, bao phủ cầu thang và các lối thoát. Kết quả điều tra sau đó xác định tia lửa phát sinh trong quá trình hàn là nguồn khởi phát thảm họa.
Hàng trăm người bị mắc kẹt
Khi chuông báo động vang lên, nhiều người ở các tầng trên lập tức chạy về phía cầu thang. Tuy nhiên, cầu thang hẹp nhanh chóng bị khói đặc bao phủ. Dòng người chen lấn tìm đường xuống nhưng không thể tiếp tục, buộc một số người phải chạy ngược trở lên hoặc tìm cách sang các tòa nhà lân cận.
Có người trèo ra ban công chờ cứu hộ. Một số nạn nhân liều mình nhảy từ trên cao xuống đất hoặc sang mái nhà bên cạnh. Nhiều người bị thương do bỏng, ngạt khói và chấn thương sau những cú nhảy sinh tử. Một nhân chứng sống sót từng kể rằng khi khói từ bên dưới dâng lên, họ phải quay lại tầng trên rồi nhảy sang tầng năm của tòa nhà kế bên để thoát thân.
Lực lượng chữa cháy, công an, quân đội, y tế và cứu hộ nhanh chóng được huy động. Hàng chục vòi nước được chĩa vào tòa nhà, nhưng kết cấu kín, các tấm chắn và sức nóng dữ dội khiến việc tiếp cận bên trong đặc biệt khó khăn.
Đến khoảng 15 giờ, tầng hai và tầng ba vẫn chìm trong biển lửa, trong khi các tầng phía trên bị khói đen bao phủ. Gió lớn khiến ngọn lửa nhiều lần bùng phát trở lại. Phải mất nhiều giờ, đám cháy mới cơ bản được khống chế. Công tác tìm kiếm người mất tích và đưa thi thể các nạn nhân ra ngoài tiếp tục kéo dài sau đó.
60 người không thể trở về
Thảm họa khiến 60 người thiệt mạng, trong đó có người nước ngoài. Khoảng 70 người khác bị thương do bỏng, ngạt khói hoặc nhảy từ trên cao xuống. Một số nguồn quốc tế thời điểm đầu ghi nhận số người bị thương cao hơn do tình hình thống kê còn hỗn loạn, nhưng con số thường được các báo chí trong nước sử dụng sau đó là 60 người chết và 70 người bị thương. Thiệt hại tài sản được ước tính hàng chục tỷ đồng.
Vụ cháy khiến dư luận cả nước bàng hoàng và được nhiều hãng thông tấn quốc tế đưa tin. Những hình ảnh người mắc kẹt bên cửa sổ, khói đen cuồn cuộn giữa trung tâm thành phố và lực lượng cứu hộ bất lực trước sức nóng trở thành ký ức ám ảnh đối với nhiều người dân Sài Gòn.
Đây cũng là hồi chuông cảnh báo nghiêm khắc về tình trạng sử dụng vật liệu dễ cháy, thi công hàn cắt không bảo đảm an toàn, thiếu lối thoát hiểm và những hạn chế trong năng lực cứu hộ nhà cao tầng ở thời điểm đó.
Những người liên quan bị đưa ra xét xử
Sau quá trình điều tra, các công nhân hàn, người quản lý đội thi công, chủ cơ sở nhận sửa chữa và những cá nhân liên quan đến hoạt động quản lý, cải tạo vũ trường bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tháng 6/2004, 11 bị cáo được đưa ra xét xử. Cơ quan công tố xác định nhiều sai phạm đã xảy ra, từ việc hàn cắt không có biện pháp phòng cháy, sử dụng mút xốp dễ bắt lửa để cách âm đến việc sửa chữa vũ trường mà không thực hiện đầy đủ thủ tục và yêu cầu an toàn. Các bị cáo sau đó nhận những mức án tù khác nhau; bản án sơ thẩm và phúc thẩm xem xét trách nhiệm của từng người dựa trên vai trò trong quá trình thi công và quản lý công trình.
Từ tòa nhà cháy rụi đến khu đất bỏ hoang
Sau thảm họa, tòa nhà ITC bị tháo dỡ. Khu đất được định hướng phát triển thành dự án tháp SJC, một tổ hợp cao tầng tại vị trí được xem là “đất vàng” của trung tâm TP.HCM. Theo phương án từng được công bố, dự án dự kiến gồm 54 tầng nổi và sáu tầng hầm, cao khoảng 208 m.
Tuy nhiên, nhiều năm trôi qua, công trình vẫn chưa được xây dựng. Khu đất hơn 3.800 m² tiếp tục bị rào chắn và có thời gian được tận dụng làm bãi giữ xe. Vì vậy, nói nơi đây “bị đóng kín suốt 24 năm” chưa hoàn toàn chính xác: tòa nhà cũ đã bị phá bỏ, còn khu đất sau đó trải qua nhiều giai đoạn bỏ trống, quây tôn hoặc sử dụng tạm thời.
Công viên mới trên vùng ký ức cũ
Đầu năm 2026, TP.HCM triển khai phương án tận dụng chín khu “đất vàng” đang bỏ trống tại khu vực trung tâm để làm công viên, vườn hoa tạm thời, bổ sung không gian sinh hoạt công cộng trong dịp Tết Bính Ngọ.
Khu đất từng là ITC và sau này thuộc dự án tháp SJC là một trong những vị trí được lựa chọn. Hàng rào kín được tháo bớt, mặt bằng được vệ sinh, chỉnh trang và bổ sung cây xanh, lối đi, khu vực nghỉ chân. Đây là công viên tạm thời trong thời gian các thủ tục pháp lý và kế hoạch đầu tư chính thức chưa hoàn tất, chứ chưa phải việc chuyển đổi vĩnh viễn toàn bộ khu đất sang chức năng công viên.
Sau gần một phần tư thế kỷ, nơi từng chìm trong khói lửa giờ đã có thêm cây xanh và bước chân của người dân. Nhưng với những người sống sót, thân nhân của 60 nạn nhân và những người từng chứng kiến thảm họa, khu đất ấy không chỉ là một vị trí đắc địa giữa thành phố.
Nó còn là nơi lưu giữ ký ức về buổi chiều 29/10/2002, khi một tia lửa nhỏ từ hoạt động hàn cắt đã biến thành thảm họa, để lại bài học đau đớn rằng trong phòng cháy, chữa cháy, chỉ một phút chủ quan cũng có thể phải trả giá bằng rất nhiều sinh mạng.
